خوش آمدید

جستجو

تبلیغات





    اهمیت مشارکت کشاورزان در بهره­ برداری از منابع آب

    افزایش تقاضاي آب در بخش کشاورزي ایجاب می­کند که در راستاي امنیت غذایی و کاهش بحران کمبود آب، تفکر برنامه­ریزي در مدیریت بهینه­ مصرف آب، به‌صورت سازوکارهاي جامع و یکپارچه درآید و همه­ی بهره­برداران آب در آن مشارکت داشته باشند. در همین راستا یکی از راه­هاي جلوگیري از برداشت­ هاي بی­ رویه­ ی منابع آب، دادن آگاهی به کشاورزان و ذی­نفعان، کاهش تصدی­گري دولت و انتقال مدیریت آب است، زیرا باوجود تعداد زیاد روستاها و پراکندگی باغات و مزارع کشاورزی در سطح کشور، دولت به‌تنهایی نمی‌تواند به توسعه­ ی اقتصادی-اجتماعی روستاها کمک کند و بر رفع تمامی نیاز آن­ها جامعه­ی عمل بپوشاند؛ بنابراین دولت می­تواند با واگذاری تصدی فعالیت­های غیر حاکمیتی به کشاورزان، ازجمله امور آب و اجتناب از این فعالیت‌ها، به­طور طبیعی به ارتقاء مقبولیت اجتماعی طرح­های پیشنهادی در این زمینه و پرهیز از تغییرات احتمالی یا رها کردن این طرح­ها توسط کشاورزان و روستاییان، بپردازد. امروزه انتقال مدیریت آبیاري به کشاورزان یکی از مباحث مهم و ضروري براي برنامه­ریزان مسائل آبیاري در سطح جهان است و انتقال مدیریت آبیاري یا مدیریت مشارکتی آبیاري به یک راهکار شایع در جهان تبدیل‌شده است. در تعریف مدیریت مشارکت آبیاری می­توان گفت: مدیریت مشارکتی آبیاری به مشارکت بهره­برداران در کلیه­ی سطوح مدیریت سامانه­های آبیاری اطلاق می­شود. این نوع مدیریت تنها زمانی کارایی دارد که بهره­برداران در برنامه­ ریزی و مدیریت نظام­های آبیاری، مشارکت مؤثر داشته باشند.

     

     

    معرفی تشکل­ آب­ بران

    تشکل­ هاي آب­ بران به‌عنوان یکی از روش­ هاي مدیریت مشارکتی، راه خوبی براي حذف مشکلات شبکه­ هاي آبیاري و زهکشی و مدیریت مصرف آب است. تشکل‌های آب­ بران، به­ مثابه یکی از ابزارهای این نوع مدیریت، عبارت­ است از تشکیلاتی محلی که هدف آن­ها بهبود راندمان در مصرف آب کشاورزی با افزایش دانش، نگرش و مهارت کشاورزان است. در تعریفی دیگر، تشکل آب­بران عبارت است از سازمانی برای مدیریت و استفاده­ی بهینه از آب با تأکید بر مشارکت کلیه ­ی گروه­ های ذی­نفع که وظیفه­ ی آن تغییر روش «بالا به پایین» دولتی و سازمانی به رهیافت مدیریت مشارکتی آب است، رهیافتی که بر اساس آن، کشاورزان در مورد نظام آبیاری خودشان آگاهی لازم را کسب می­کنند، در این رابطه تصمیم می­گیرند و تصمیمات خود را اجرایی می­کنند. به‌طورمعمول، تشکل‌های آب­بران هر دو عملیات «مدیریتی» و «اجرایی» را بعد از واگذاری مسئولیت توسط دولت، به دست می­گیرند. منظور از «مدیریت» بسیج امور، اجرای سیاست­ها، انتخاب کارکنان و نظارت بر حوزه­ی مدیریتی و کلیدی و منظور از «اجرا» بسیج منابع و کارکنان برای توزیع خدمات است که توسط امور مدیریتی برنامه­ریزی می­شود. با ایجاد تشکل آب­بران، در چهار بعد می­توان مشارکت کشاورزان را جلب کرد. این ابعاد عبارت‌اند از:

    • مشارکت فکری (بهره­گیری از دیدگاه و تجارب آب­بران در اصلاح و جانمایی طرح شبکه آبیاری و زهکشی)
    • مشارکت اجتماعی (آزادسازی مسیر اجرای طرح شبکه آبیاری و زهکشی در زمان ساخت، بدون پرداخت هزینه­های تملک)
    • مشارکت نهادی (تشکیل تشکل‌های آب­بران به‌منظور بهره­برداری و نگهداری از شبکه­های آبیاری و زهکشی)
    • مشارکت مالی (سهیم شدن بهره­برداران در بخشی از هزینه­های ساخت)

    تجارب تشكيل تشكل­ هاي آب­ بران در كشورهايي چون پاكستان، نيجريه و… نشان مي­دهد قالب مرزبندی‌های تشكل­هاي آب­ بران، بر مبناي مرزبندي آب‌شناختی بوده و باهدف تقسيم مسئوليت­هاي راهبري و مديريت و به وجود آوردن همبستگي بين آب­بران، سازمان‌دهی گرديده است. درواقع تشکل آب­ بران در بین آبادی­ های هم آب، جهت افزایش مشارکت و بهره ­وری و کاهش ناسازگاری منابع آب تشکیل می­شود و آبادي­ هاي هم آب شامل روستاهايي هستند كه علاوه بر مجاورت جغرافيايي، ذينفع بخشي از شبكه آبياري و زهكشي هستند و امكان بهره‌برداری مستقل در آن­ها وجود داشته و در فازهاي اجرايي مستقل قرارگرفته‌اند. درواقع اين آبادي­ ها، يا داراي کانال‌های درجه۲ مشترك و يا درجه ۳ مشترك و يا هر دو می‌باشند.

    همان‌گونه که بیان شد تشکل آب­بران در کاهش ناسازگاری­های حوزه منابع آب مؤثر هستند. این ناسازگاری­ها را می­توان به‌صورت زیر دسته ­بندی کرد:

    • ناسازگاری مربوط به پایین­دست و بالادست حوزه­ های آبریز
    • ناسازگاری مربوط به پایین­دست و بالادست درون جامعه­ی کشاورزان در محدوده یک شبکه آبیاری و زهکشی
    • ناسازگاری بین کشاورزان و دولت در محدوده­ی یک شبکه آبیاری و زهکشی
    • ناسازگاری مربوط به تأمین حقابه­ی زیست محیطی دریاچه­ها
    • ناسازگاری درون جامعه­ ی کشاورزان در محدوده­ی یک سفره آب زیرزمینی
    • ناسازگاری درون جامعه­ ی کشاورزان و دولت در محدوده­ی یک سفره آب زیرزمینی

    در رابطه با تشکیل تشکل آب­بران، کمیته ملی آبیاري و زهکشی ایران با درك عمیق از فواید این تشکل، همواره موضوع ایجاد تشکل­هاي آب­بران را به‌عنوان یکی از مؤثرترین گزینه­ هاي حذف مشکلات بی­شمار شبکه‌های آبیاري و زهکشی کشور موردتوجه خاص قرار داده است.

     

     

    تشکل آب­ بران در قانون

    توجه به اهمیت مدیریت مشارکتی آبیاری و ضرورت بهبود نظام بهره ­برداری و نگهداری از شبکه­ های آبیاری و زهکشی و افزایش بهره­ وری از منابع آب‌وخاک در قانون پنج­ساله دوم توسعه­ی کشور (۱۳۷۸-۱۳۷۴) مدنظر قرارگرفته است، به­گونه­ای که علاوه بر تأکید بر توجه به مسائل آبخیزداری و زیست­محیطی، موضوع «توسعه­ی مشارکت کشاورزان، شرکت­های بهره­برداری و تشکل‌های محلی و استانداردهای مصرف آب کشاورزی» نیز در این قانون تکلیف گردیده است. همچنین در ماده ۵ آیین‌نامه اجرایی بهینه‌سازی مصرف آب کشاورزی مصوب هیئت‌وزیران (۱۳۷۵) آمده است: به‌منظور تحقق اهداف این آیین‌نامه و در راستای سیاست­های دولت و برای فراهم آوردن شرایط لازم برای بهره‌وری بهتر از منابع آب و جلب مشارکت ‌بهره‌برداران، وزارت کشاورزی مکلف است ظرف حداکثر دو سال پس از تاریخ تصویب این آیین‌نامه، نسبت به ایجاد و سازمان‌دهی تشکل‌های قانونی مناسب در ‌اراضی تحت پوشش شبکه‌های آبیاری موضع این آیین‌نامه، نظیر شرکت­های تعاونی، کشت و صنعت تجارتی، انجمن­های بهره‌برداری و تشکل‌های کشاورزی… اقدام کند».

    چالش‌های تشکل آب­ بران

    از چالش ­های اساسی حفاظت از منابع آب، فقدان پیوند بین سیاست­های مدیریتی و اجرایی با عرصه‌های کشاورزی در کشور است. تنظیم تفاهم‌نامه‌های همکاری دولت (وزارت نیرو و جهاد کشاورزی) با تشکل‌های کشاورزان (آب­ بران) و پیاده­سازی آن­ها در عرصه، کمک شگرفی به اجرایی کردن برنامه­ های حفاظت از منابع آب می­ کند. اما چالش جدی در این زمینه این است که اندیشه و تفکر مشارکت در این تشکل­ها در سطحی بسیار ایده آلیستی و ایدئولوژیکی باقی‌مانده است و در عمل فاقد ابزارهاي تحلیلی، روش­هاي عملی و چارچوب تئوریکی کافی بوده است. از دیگر چالش­های موجود در کشور در زمینه­ی مشارکت مردمی (کشاورزان) در مدیریت آب این است که قانون­هایی که براي ایجاد تشکیلات وابسته به دولت براي مدیریت کشاورزي به تصویب رسیده است، اغلب در عمل موفق نبوده است.

    نتیجه ­گیری

    آنچه در مورد تشکل آب ­بران می­توان به آن اشاره کرد این است که در صورت تشکیل، حمایت و فراگیر شدن این تشکل­­ها در سطح کشور و درصورتی­ که فرآيند تشكيل تشكل­ هاي آب­ بران و همچنين واگذاري مسئوليت­ ها و وظايف مديريت آبياري به آن­ها، به‌طور صحيح و از طريق مطالعات اجتماعي، مشاركتي و ميداني مناسب انجام پذيرد، این تشکل­ ها نقش كليدي در توسعه پايدار و مديريت بهينه مصرف آب كشاورزي خواهند داشت. در اين راستا توانمندسازي و مشاركت ذي­نفعان در مراحل مختلف تصميم­ گيري، برنامه ­ريزي و اجرا ضرورتي است. حمایت از تشکیل صحیح تشکل آب­بران موجب دستیابی به نتایجی چون کاهش بار مالی دولت، افزایش راندمان کاربرد آب، ارتقاء عملکرد در سامانه­ی آبیاري و کاهش تعداد مستخدمان دولت در مدیریت آبیاري و… خواهد شد.


    این مطلب تا کنون 6 بار بازدید شده است.
    منبع
    برچسب ها : مدیریت ,مشارکت ,کشاورزان ,آبیاری ,زهکشی ,تشکل ,شبکه آبیاری ,مدیریت مشارکتی ,انتقال مدیریت ,ناسازگاری مربوط ,مدیریت آبیاري ,مدیریت مشارکتی آبیاری ,انتقال مدیریت آبیاري ,

تبلیغات


    محل نمایش تبلیغات شما

پربازدیدترین مطالب

آمار

تبلیغات

محل نمایش تبلیغات شما

تبلیغات

محل نمایش تبلیغات شما

آخرین کلمات جستجو شده